Beyaz logo
Kitabxana - En Maraqlı melumatlar
    
Salam, Qonaq!


Manna

1 2 3 ... 25 Növbeti >>
Yerleşdirdi: *_*M_O_N_I_K_A*_*(05.03.2013 / 12:43)
Oxunmuş: 16222 | | Like: 0

Manna, Minni[2] və ya Manas[3] — Tarixi Azərbaycan ərazisində[4][5][6][7][8][9][10][11], Urmiya gölünün sahilində[12][13][14][15] yazılı mənbələrdə qeyd olunan ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət.[16] Manna dövləti qədim ənənələri olan bir ərazidə, qədim tarixin çox böyük bir kəsiyində iqtisadi və mədəni cəhətdən öndə gedən bir rayonda meydana gəlmişdi. Manna e. ə. – III-II minilliklərdə bu regionda mövcud olmuş kuti, lullube, turukki tayfalarının, digər tayfaların və tayfa ittifaqlarının bilavasitə varisi idi.[17]

Manna dövləti er. əv. 615-613-cü illər arasında Midiyaya birləşdirilmişdir. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, qədim türk xalqlarının tarixində Manna ilk türk dövlətidir.[18] Azərbaycanlıların dövlətçilik ənənəsinin tarixi Mannadan başlanır[19][20].Mündəricat
1 Adı
2 Tarixi coğrafiyası
3 Əhalisi
3.1 Kimmerlərin Azərbaycana köçü
3.2 Farsdilli əhalinin Azərbaycana köçü
4 Tarixi
4.1 Kiçik çarlıqlar dövrü
4.2 Mərkəzləşmiş dövlətin yaranması
4.3 Udakinin mərkəzləşdirmə cəhdləri
4.4 İranzunun hakimiyyəti
4.5 Azanın hakimiyyəti
4.6 Ullusununun hakimiyyəti
4.7 Ahşerinin hakimiyyəti
4.8 Uallinin hakimiyyəti
4.9 Dövlətin süqutu
5 Dövlət strukturu
6 Din
6.1 Dəfn adətləri
7 Mədəniyyət
7.1 Şəhərlər və şəhər həyatı
7.2 Memarlıq
7.3 Metalişləmə
7.4 Dulusçuluq
8 Təsərrüfat həyatı
8.1 Əkinçilik
8.2 Maldarlıq və Atçılıq
9 Tədqiqi
9.1 Mənbələrdə
9.2 Arxeoloji tədqiqatlar
10 İstinadlar
11 Ədəbiyyat
12 Həmçinin bax
13 Xarici keçidlər


Adı

Mannanın adı mixi yazılı mənbələrdə ilk dəfə e.ə. 843 – cu ildə III Salmanasar kitabəsində "Munna" formasında зəkilir.[21] Adətən assurlar Mannanı "Manneylər olkəsi"[22], Mannaş[23], urartulular isə Mana olkəsi adlandırırdılar[24].

S. Qaşqay qeyd edir ki, Manna adı mənşəcə yerli ad idi. Ehtimal edilir ki, bu ad əvvəlcə Urmiya yanı tayfalardan birinə məxsus olmuş[25], sonralar mannalılar ərazi və tayfaları birləşdirdikdən sonra bu ad butun dovlətə şamil edilmişdir[26].

III Salmanasarın hakimiyyətinin XVI ilindəki (e.ə. 843) yürüşü təsvir edilərkən məlumat verilirdi ki, car Daxili Zamuada məskənləri tuta-tuta Munna olkəsinə çatmışdılar. Lakin səlnamədə Manna dovlətinə yuruşdən və ya bac alınmasından heçnə bəhs edilmir. Mümkündür kü, assurlar ya Mannanı istila edə bilməmiş, ya da yalnız Mannanın sərhəddinə kimi irəliləmiş və daha sonra yolunu dəyişərək qonşu Allarabia olkəsi uzərinə yerimişlər.

E. ə. 829-cu ilin salnamələrində Mannanın adı darmadağın edilmiş ölkələrin adları sırasında çəkilir. III Salnamasar artıq qocalmışdı və Assuriya qoşunlarına bu dəfə sərkərdə Dayan-Aşşur başçılıq edirdi. Assuriya kitabəsində yazılmışdır: "Mən mannalı Udakinin məskənlərinə yaxınlaşdım. Mannalı Udaki mənim silahımın parıltısından dəhşətə gəlib, canını qurtarmaq üçün öz çar şəhəri Zirtanı tərk etdi. Mən onun dalınca düşdüm. Saysız-hesabsız qaramalını, qoyunlarını, mülkiyyətini apardım. Şəhərlərini viran qoydum, dağıtdım, od vurub yandırdım"[27]

Tarixi coğrafiyası
Əsas məqalə: Manna toponimləri

E.ə. I minillik Ön Asiya xəritəsində Manna dövləti və onun vilayətləri

S. Qaşqay qeyd edir ki, mənbələrin məlumatlarına əsasən, Manna dövlətinin möhkəmlənməsini və tarixi coğrafiyası müəyyən dərəcədə izləmək mümkün olmuşdur. Atçılıq və dəvəçiliklə məşğul olan, qaramal və davar saxlayan cəngavər tayfanın (və ya tayfaların) yaşadığı Mes/s/i (Misi, Misu) ölkəsinin böyük əhəmiyyəti var idi. Messinin adı Zamua, Maday, Gizilbunda və Parsua ilə bir çəkilir. Daha sonrakı qaynaqlardan məlum olur ki, bu vilayət Mannanın cənub qurtaracağında idi və Manna sonralar onu işğal edib öz ərazisinə qatmışdı. Lakin Messi hökmdarları onda da özlərini müstəqil aparmağa cəhd etmişlər. Messi vilayətinin boyun əyməyən əhalisinin gizləndiyi dağ qalası Mesunun adını II Aşşurnasirapal e. ə. IX əsrin 80-ci illərində çəkir.[28] Bu ölkəyə sonra III Salmanasar, V Şamşi-Adad[29], II Adadnerari[30] yürüşlər etmişdilər. Assurların verdiyi məlumata görə, bu vilayətin ərazisi olduqca geniş idi. Manna hökmdarı Ullusunu dövründə Missi əyaləti artıq Mannaya birləşdirilmişdi. Onun sərhədində Sirdakka (Zirdiakka) qalası inşa edilmişdi.[31] Q. A. Melikişvili belə hesab edir ki, Taştəpədəki Urartu kitabəsində adı çəkilən bu Menua tərəfindən işğal edilmiş Meişta şəhəri Missi ərazisində yerləşmişdir və belə güman edir ki, onun əhalisi etnik cəhətdən mannalılarla qohum olmuşdur.[32]

Urmiya gölü hövzəsində Allabria çarlığının böyük əhəmiyyəti vardı. Allabrianın adı ilk dəfə IX əsrin ortalarında çəkilir. III Salmanasar Allabrianın qala şəhəri Şurdirranı və orada olan var-dövləti ələ keçirməsi haqqında məlumat verir. Hökmdar Yanziburiaş dövründə Allabria cəmiyyəti haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verən maraqlı məlumat vardır.[33] Assuriya Allabrianı sonralar özünə tabe etmişdi, hərçənd məlum olduğuna görə, II Sarqon zamanında mannalı Ullusunu ölkənin hökmdarı İttini dilə tutub "Urartuya xidmət etməyə" razı salmış və İtti onun fitvası ilə Assuriyaya qarşı üsyan qaldırmışdı.[34]

1 2 3 ... 25 Növbeti >>
Ads
loading...
Fikirler:
Kitabxana »
Piri Mehmed Paşa
Fransa Milli Assambleyası
Liu Konq
Çyançü
I Şah Abbasın islahatları
Elxanilər dövləti
Huluqu
Helian Çanq
Rodosun fəthi
Çaldıran döyüşü
Baş Sehife
mobtop